حدود ده تا بیست دقیقه روی یک تخت دراز میکشی، یک سوزن کوچک وارد بازویت میشود و بعد یک نوشیدنی و شیرینی گیرت میآید. همین. تمام شد. ولی همین اقدام ساده میتواند زندگی دو یا سه نفر دیگر را نجات بدهد. سال ۱۳۵۳ بود که سازمان انتقال خون ایران تصمیم گرفت وضعیت آشفته خونرسانی در کشور را سروسامان بدهد و نهم مرداد را به عنوان روز اهدای خون ثبت کرد تا هم فرهنگ این کار نیک ترویج شود و هم خون و فرآوردههای خونی سالم و رایگان همیشه به دست نیازمندان برسد. خود سازمان در این نیم قرن کارهای زیادی انجام داده؛ از جمعآوری خون و راهاندازی پایگاههای ثابت در بیمارستانها و واحدهای سیار گرفته تا رساندن خون به مراکز درمانی. ولی بدون حضور مردم هیچکدام اینها ممکن نبود و تبلیغات و کمپینهایی هم که دولت، خیریهها و نهادهای مردمی راه میاندازند، در این مسیر نقش پررنگی دارند.

اما اهدای خون یعنی چه؟ خیلی ساده است؛ یعنی یک فرد سالم داوطلبانه مقدار مشخصی از خونش را در یک مرکز انتقال خون به بیماران هدیه کند. این خون بعد از اینکه آزمایشهای غربالگری را پاس کرد و سلامت آن تأیید شد، یا برای تهیه فرآوردههای خونی استفاده میشود یا به بانک خون بیمارستانها میرود تا به بدن افراد دیگر تزریق شود. اگر دوست داشته باشی اولین بارت را تجربه کنی، مسیر مشخصی داری. اول در سامانه نوبتدهی انتقال خون به آدرس nobatdehi.ibto.ir ثبتنام میکنی و مشخصات فردیات را وارد میکنی تا در صف قرار بگیری. بعد نوبت به غربالگری پزشکی میرسد؛ یک مصاحبه با پزشک و چند معاینه ساده مثل اندازهگیری وزن، فشار خون، نبض و دمای بدن، که پزشک در همین حین درباره سابقه پزشکیات سؤال میپرسد و جواب درست تو هم سلامت خونهای اهدایی را بالا میبرد هم خودت را محافظت میکند. در گام بعد یک آزمایش ساده برای اندازهگیری هموگلوبین و غلظت خون با نظر پزشک انجام میشود. سپس نوبت به خودحذفی میرسد؛ در این مرحله با مطالعه جزوههای مخصوص و راهنماییهای پزشک یاد میگیری چه چیزهایی سلامت خون را به خطر میاندازد و اگر به هر دلیلی شک داشتی که خونت سالم نیست، میتوانی منصرف شوی. در نهایت نوبت به خونگیری میرسد؛ ناحیه آرنج استریل میشود، سوزن وارد رگ میشود و خون گرفته میشود. از لحظهای که روی تخت دراز میکشی تا بیرون آمدن سوزن، حدود ده تا بیست دقیقه طول میکشد و بعدش هم یک مرحله نیروبخشی داری که چند دقیقهای استراحت میکنی، کادر پزشکی مراقبت میکنند و یک آبمیوه و شیرینی از تو پذیرایی میشود.

شاید بپرسی هر بار چقدر خون ازت گرفته میشود؟ یک آدم بالغ به طور میانگین بین ۴/۵ تا ۵/۵ لیتر خون دارد و چیزی که از یک اهداکننده گرفته میشود در بیشتر کشورها ۴۵۰ میلیلیتر است؛ یعنی کمتر از ده درصد کل خون بدن. بعضی کشورها هم ۲۵۰ میلیلیتر میگیرند. بدن بعد از این کار، مایعی که از دست رفته را بین ۱۲ تا ۲۴ ساعت جبران میکند و گاهی این زمان تا ۳۶ ساعت هم میرسد. گلبول قرمز از دست رفته حدود سه هفته و آهن خون حدود هشت هفته طول میکشد تا دوباره ساخته شود. نکته مهم این است که اهدای خون فقط برای یک روز نیست؛ همیشه افرادی هستند که به خاطر بیماری یا تصادف به خون نیاز دارند. گلبول قرمز فقط ۳۵ روز و پلاکت فقط ۳ روز بعد از اهدا زنده میمانند و بعد از آن قابل استفاده نیستند. برای همین اگر مردم منظم خون بدهند، سرویس انتقال خون میتواند طوری برنامهریزی کند که همیشه به اندازه کافی از هر گروه خونی برای بیماران در دسترس باشد.

سمیه د, [۰۹/۰۱/۲۰۲۶ ۰۱:۵۲ ب.ظ]
خوب است بدانی که اهدای خون فقط برای گیرندهاش فایده ندارد؛ خودت هم برنده میشوی و کسانی که بهطور منظم خون اهدا میکنند معمولاً سالمترند. بدن برای ساخت گلبول قرمز به آهن نیاز دارد، ولی آهن زیاد هم دردسرساز است و میتواند به کبد و قلب آسیب بزند و اهدای خون به تنظیم این موضوع کمک میکند. قبل از اهدا هم یک معاینه ساده و تست خون کوتاه گرفته میشود که همین باعث میشود مشکلات ناشناخته بدنت را زودتر بفهمی، البته با این یادآوری که هیچوقت نباید از اهدای خون به عنوان راهی برای کشف بیماریهای خطرناک مثل هپاتیت B، هپاتیت C یا HIV استفاده کرد. یکی از مهمترین مزیتها هم سلامت قلب و عروق است؛ اهدای خون فشار خون را کم میکند و ریسک حمله قلبی را پایین میآورد. هموگلوبین بالا باعث غلظت خون میشود و غلظت خون میتواند لخته بسازد که عامل سکته قلبی و مغزی است و اهدای خون این عارضه را کم میکند. کبد هم سود میبرد؛ کسانی که هموکروماتوز یا همان بیشآهنی دارند باید منظم خون بدهند تا آهن در کبدشان جمع نشود و به این عضو آسیب نرسد. حتی یک مزیت جالب هم دارد؛ چون بدن برای ساختن دوباره خون حدود ۵۰۰ کالری مصرف میکند، میتوانی بدون نگرانی از کالری یک میانوعده خوشمزه بخوری. جدا از جسم، حال روانیات هم بهتر میشود؛ کمک به دیگران اضطراب را کم میکند، حس انزوا را میگیرد و حس تعلق خوبی به آدم میدهد. و شاید شیرینترین بخش ماجرا این باشد که با هر بار اهدای خون، زندگی سه نفر را نجات میدهی و همین دانستن اینکه کارت به بهبود زندگی دیگران کمک کرده، استرس را کم میکند و احساس بهتری نسبت به خودت پیدا میکنی.

واقعاً چه کسانی گیرنده این خون هستند؟ بیماران تالاسمی و هموفیلی، بیماران دیالیزی، کسانی که جراحیهای بزرگ مثل قلب، کلیه، مغز استخوان و زنان دارند، بیماریهای مستعد خونریزی، نوزادانی که به خاطر ناسازگاری خون مادر و جنین زردی دارند، افرادی که پیوند عضو نیاز دارند، سوختگیهای شدید، کمخونیهای مزمن و بیماران سرطانی بهویژه کسانی که شیمیدرمانی میشوند. هر سال هم هزاران نفر، که بخش قابل توجهی از آنها کودک هستند، به بیماریهای خونی مثل سرطان خون و تالاسمی مبتلا میشوند و تنها راه درمان قطعی خیلی از آنها، پیوند سلولهای بنیادی خونساز از یک اهداکننده سازگار است. چون شباهت ژنتیکی بین بیمار و اهداکننده خیلی کم است، حضور تکوتک حامیان میتواند نجاتبخش جان یک نفر باشد. پس اگر شرایطش را داری، نهم مرداد فقط یک مناسبت نیست؛ یک فرصت واقعی است برای اینکه چند دقیقه وقت بگذاری و زندگی چند نفر را عوض کنی.

بهنام نیک اختری اسگوئی